Άρθρο Γνώμης του ε.α.
Στον κόσμο της διαχείρισης κινδύνου και της κοινωνιολογίας των οργανισμών, υπάρχει ένα φαινόμενο που περιγράφει πώς οι κοινωνίες και οι θεσμοί βαδίζουν προς την καταστροφή με τα μάτια ανοιχτά, αλλά τη συνείδηση εφησυχασμένη. Ο όρος «Κανονικοποίηση της Απόκλισης» (Normalization of Deviance), τον οποίο εισήγαγε η Diane Vaughan, δεν περιγράφει μια ξαφνική αστοχία, αλλά μια αργή, μεθοδική διάβρωση της λογικής.
1. Το Challenger ως Μάθημα Ιστορίας: Όταν το Λάθος γίνεται Κανόνας
Στις 28 Ιανουαρίου 1986, η ανθρωπότητα παρακολούθησε σε ζωντανή μετάδοση την έκρηξη του διαστημικού λεωφορείου Challenger. Η τεχνική αιτία ήταν οι δακτύλιοι στεγανοποίησης (O-rings). Αυτοί οι δακτύλιοι έπρεπε να σφραγίζουν τις ενώσεις των πυραύλων προώθησης, εμποδίζοντας τη διαρροή φλεγόμενων αερίων.
Η Τεχνική και Κοινωνιολογική Αστοχία
Οι μηχανικοί γνώριζαν από το 1977 ότι οι δακτύλιοι εμφάνιζαν φθορές. Ωστόσο, επειδή το λεωφορείο επέστρεφε πάντα με ασφάλεια, η NASA άρχισε να δέχεται τη φθορά ως «αποδεκτό ρίσκο».
Η Παγίδα: Αντί να διορθώσουν το πρόβλημα, επαναπροσδιόρισαν την έννοια της «ασφάλειας». Η απόκλιση από το τέλειο έγινε η νέα κανονικότητα.
Το Μοιραίο Βράδυ: Την παραμονή της εκτόξευσης, η θερμοκρασία ήταν ασυνήθιστα χαμηλή (κάτω από τους 0°C). Οι μηχανικοί της Morton Thiokol προειδοποίησαν ότι το κρύο θα καθιστούσε τα O-rings δυσκίνητα. Η απάντηση της NASA ήταν η πίεση: «Πότε θέλετε να εκτοξεύσουμε; Τον επόμενο Απρίλιο;».
2. Ομαδική Σκέψη (Groupthink): Η Φυλακή της Ομοφωνίας
Γιατί κανείς δεν σταμάτησε την εκτόξευση; Εδώ εισέρχεται η Ομαδική Σκέψη. Πρόκειται για το φαινόμενο όπου η επιθυμία για συνοχή και ομοφωνία μέσα σε μια ομάδα υπερτερεί της κριτικής σκέψης.
Στην περίπτωση της NASA, η ομάδα είχε αναπτύξει:
Ψευδαίσθηση του Ατρώτου: «Είμαστε η NASA, δεν αποτυγχάνουμε».
Άμεση Πίεση σε Διαφωνούντες: Όποιος εξέφραζε αμφιβολία θεωρούνταν «μη ομαδικός παίκτης».
Αυτολογοκρισία: Οι μηχανικοί απέσυραν τις αντιρρήσεις τους υπό την πίεση των διευθυντών τους.
3. FIR Αθηνών: Τα «Αόρατα» Σήματα Κινδύνου
Ένα σύγχρονο παράδειγμα κανονικοποίησης της απόκλισης συναντάμε στον έλεγχο εναέριας κυκλοφορίας στην Ελλάδα. Τα πρόσφατα περιστατικά «παρά λίγο» (near misses) στο FIR Αθηνών αναδεικνύουν την ίδια ακριβώς παθογένεια.
Η Απόκλιση: Η λειτουργία με παλαιωμένα ραντάρ, τυφλά σημεία στην κάλυψη και υποστελέχωση.
Η Κανονικοποίηση: Επειδή οι ελεγκτές είναι έμπειροι και «βγάζουν το φίδι από την τρύπα» καθημερινά χωρίς ατύχημα, η πολιτική ηγεσία θεωρεί ότι το σύστημα είναι ασφαλές.
Το Ρίσκο: Η επιτυχία (που οφείλεται στην τύχη ή στην υπερπροσπάθεια των εργαζομένων) εκλαμβάνεται λανθασμένα ως απόδειξη της αξιοπιστίας του συστήματος. Αυτό είναι το ίδιο ακριβώς σφάλμα που οδήγησε στο Challenger.
4. Παραλληλισμός με την Ελληνική Πολιτικο-Οικονομική Πραγματικότητα
Η Ελλάδα αποτελεί ένα «ζωντανό εργαστήριο» κανονικοποιημένης απόκλισης. Αν αναλύσουμε την πορεία προς την οικονομική κρίση του 2010 ή τις θεσμικές παθογένειες, βλέπουμε το ίδιο μοτίβο:
Οικονομία: Το Μοντέλο της Ψευδαίσθησης
Για δεκαετίες, η απόκλιση από τους δημοσιονομικούς κανόνες ήταν ο κανόνας. Η «δημιουργική λογιστική» και ο υπέρμετρος δανεισμός δεν αντιμετωπίστηκαν ως κίνδυνος, αλλά ως εργαλείο πολιτικής επιβίωσης. Η Ομαδική Σκέψη ολόκληρου του πολιτικού προσωπικού και ενός μέρους της κοινωνίας κατέστειλε κάθε φωνή που προειδοποιούσε για το επερχόμενο «παγόβουνο».
Πολιτική Ηθική και Διαφθορά
Όταν η μικρο-διαφθορά ή η ευνοιοκρατία (ρουσφέτι) ενσωματώνονται στην καθημερινή πρακτική, παύουν να θεωρούνται «απόκλιση». Γίνονται «ο τρόπος που γίνονται τα πράγματα στην Ελλάδα». Αυτή η ηθική διάβρωση είναι η πιο επικίνδυνη μορφή κανονικοποίησης, καθώς καταστρέφει τα αντανακλαστικά αυτοδιόρθωσης της κοινωνίας.
5. Η Εργαλειοθήκη της Αλλαγής: Πώς θα Σπάσουμε τον Κύκλο
Η επιστήμη προτείνει συγκεκριμένες στρατηγικές για να αποφευχθεί η διολίσθηση προς την καταστροφή:
Α. Ο Συνήγορος του Διαβόλου (Devil’s Advocate)
Σε κάθε κρίσιμο κέντρο λήψης αποφάσεων (Υπουργεία, Επιτελεία, Διοικήσεις Οργανισμών), πρέπει να ορίζεται ένας ρόλος που έχει ως μοναδική αποστολή να αμφισβητεί την επικρατούσα άποψη. Αν η απόφαση δεν αντέξει στην κριτική του, τότε δεν είναι αρκετά ασφαλής.
Β. Η Τεχνική Pre-Mortem (Προθανάτια Ανάλυση)
Πριν την εφαρμογή μιας πολιτικής, η ομάδα συγκεντρώνεται και κάνει μια υπόθεση: «Είναι δύο χρόνια μετά και το σχέδιό μας απέτυχε παταγωδώς. Τι πήγε στραβά;». Αυτή η άσκηση επιτρέπει στα μέλη να μιλήσουν για κινδύνους χωρίς να θεωρηθούν «προδότες» της ομάδας.
Γ. Ψυχολογική Ασφάλεια και Προστασία Whistleblowers
Η Ελλάδα χρειάζεται ένα θεσμικό πλαίσιο που να προστατεύει τον υπάλληλο ή τον πολίτη που αναφέρει μια απόκλιση. Σήμερα, η αναφορά ενός προβλήματος συχνά οδηγεί σε δυσμενή μετάθεση ή περιθωριοποίηση. Η αλλαγή αυτής της κουλτούρας είναι ζήτημα εθνικής ασφάλειας.
Δ. Εστίαση στα "Παρά Λίγο" (Near Miss Reporting)
Αντί να γιορτάζουμε που «γλιτώσαμε» από ένα ατύχημα (στα Τέμπη, στο FIR, στις πυρκαγιές), πρέπει να αναλύουμε κάθε τέτοιο συμβάν ως μια αποτυχημένη επιτυχία. Το γεγονός ότι δεν θρηνήσαμε θύματα δεν σημαίνει ότι το σύστημα δούλεψε· σημαίνει ότι είμασταν τυχεροί. Και η τύχη δεν είναι στρατηγική.
Επίλογος: Η Επιλογή μας
Η κανονικοποίηση της απόκλισης είναι μια ανθρώπινη τάση, αλλά η καταστροφή που προκαλεί δεν είναι μοιραία. Είτε πρόκειται για την NASA, είτε για το FIR Αθηνών, είτε για την ελληνική οικονομία, το μάθημα είναι το ίδιο: Η πραγματικότητα δεν διαπραγματεύεται. Αν αγνοήσουμε τους κανόνες της φυσικής ή της οικονομίας για χάρη της «ομαδικής ηρεμίας», η έκρηξη είναι απλώς θέμα χρόνου.
#Sociology #NormalizationOfDeviance #Groupthink #Challenger #Greece #Politics #Economy #SafetyCulture #RiskManagement #AthensFIR #DianeVaughan #PublicPolicy #InstitutionalReform
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου